شاگرد عاليقدرش شيخ طوسى متوفى به سال 460 ه - پس از ذكر نام و نسبش مىنويسند كنيه‌اش ابو القاسم و لقبش « علم الهدى » و « الاجّل المرتضى » رضى الله عنه است . در علوم بسيارى يگانه روزگار بود تمام دانشمندان در بارهء فضل او اتفاق نظر دارند . در دانشهائى مانند علم كلام و فقه و اصول و ادب و نحو و شعر و معانى شعر و لغت و غيره ، بر همه كس تقدم داشت . ديوان شعرى دارد كه مشتمل بر بيش از بيست هزار بيت است « 32 » . او داراى تصنيفات و پاسخ مسائل بسيارى است كه از شهرها از وى پرسيده‌اند . او همه اين كتابها را در فهرست كتابهايش ضبط كرده است ، ولى من كتابهاى بزرگ و مشهورش را نام مىبرم . از جمله كتاب « الشافى » در مبحث امامت كه رد بر كتاب « مغنى » قاضى عبد الجبار احمد معتزلى است ، مانند اين كتاب در امامت نوشته نشده است « 33 » و كتاب « الملخّص » در اصول فقه ، و كتاب « ذخيره » نيز در اصول فقه ، كتاب « جمل العلم و العمل » كتاب « غرر و درر » كتاب « تنزيه - الانبياء » ، كتاب مسائلى كه از موصل پرسيده‌اند ، كتاب « المقنع » در علت و حكمت غيبت امام زمان ( ع ) ، كتاب « مسائل الخلاف » در فقه ، كتاب « مسائل انفرادات » نيز در فقه ، كتاب « اعجاز قرآن » ، كتاب « مصباح » در فقه ، كتاب مسائلى كه از طرابلس شام پرسيده‌اند ، كتاب مسائلى كه از حلب پرسيده‌اند . كتاب مسائل اهل مصر ، كتاب مسائل ناصريات در فقه ، كتاب مسائلى كه از طوس پرسيده‌اند . كتاب مسائلى كه از جرجان پرسيده‌اند ، كتاب برق ، ديوان شعر ، كتاب مسائلى كه از صيدا پرسيده‌اند « 34 » . . . او در موقع وفات هشتاد سال و هشت ماه داشت . من بيشتر اين كتابها را بر وى قرائت كردم ، و بقيه را بارها وقتى بر وى مىخواندند ، شنيده‌ام « 35 » . » علامهء حلى در گذشتهء سال 726 كه خود از اعاظم علماى اماميه است ، از شخصيت بزرگ سيد مرتضى بدين گونه ياد مىكند : « طايفهء اماميه از زمان وى تا عصر ما كه سال 693 هجرى است ، از كتابهاى او استفاده كرده‌اند . او ركن طايفه شيعه و معلم آنهاست . . . . « 36 » . » سيد عليخان شيرازى دانشمند نامى ما از سيد مرتضى بدينگونه ياد مىكند : « سيد مرتضى در فضل و دانش و فقه و كلام و حديث و شعر و خطابه و مقام عالى و بزرگوارى يگانهء روزگار بوده متوسطه القامه اندامى لاغر و صورتى زيبا داشت . علوم بسيارى را تدريس مىكرد و براى هر كدام

--> ( 32 ) مىدانيم كه هر بيت دو مصراع است . ( 33 ) كتاب شافى بسيار بزرگ بوده است ، و توسط شيخ طوسى تلخيص شده ، و به « تلخيص الشافى » موسوم است . تلخيص الشافى نيز چند جلدست و اخيرا چاپ و منتشر شده ، و از كتب بسيار پر ارج شيخ طوسى ، و سيد مرتضى است . ( 34 ) ما چند كتاب از تأليفات سيد مرتضى را كه شيخ نام مىبرد ، ذكر كرده‌ايم . ( 35 ) - فهرست شيخ طوسى - چاپ نجف اشرف - ص 99 . ( 36 ) - خلاصهء الاقوال فى علم الرجال - چاپ نجف - ص 94 .